Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
Dziegciarstwo – żywe dziedzictwo Łemkowszczyzny
Dziegciarstwo, niegdyś powszechne w codziennym życiu mieszkańców wsi, dziś należy do rzemiosł unikalnych i zagrożonych zanikiem. Tradycyjne techniki pozyskiwania dziegciu przetrwały jedynie w nielicznych miejscach, w tym w wyjątkowej, łemkowskiej wsi Bielanka, położonej w sercu Beskidu Niskiego.
Cel projektu
Naszym celem jest ochrona, dokumentacja oraz popularyzacja unikalnej tradycji wypalania dziegciu w Bielance. Chcemy przybliżyć współczesnym pokoleniom proces suchej destylacji drewna – praktykę będącą nie tylko elementem lokalnej historii, lecz także ważną częścią dziedzictwa kulturowego Łemków.
Dlaczego dziegieć?
Dziegieć pozyskiwany z drewna miał niegdyś szerokie zastosowanie: w lecznictwie ludowym, impregnacji drewna i skóry, jako ochronny „amulet” przed złymi siłami.
W dobie globalnych kryzysów tradycyjne rzemiosła, takie jak dziegciarstwo, odzyskują swoją wartość – jako źródło ekologicznej wiedzy, praktyki i tożsamości lokalnej.
Co robimy?
• Badania terenowe i archiwalne
Przeprowadzamy szczegółowe kwerendy oraz wywiady z mieszkańcami Beskidu Niskiego i innych miejsc związanych z historią Łemków.
Kwerendy archiwalne i muzealne
W ramach projektu przeprowadzono kwerendy w archiwach, muzeach oraz zbiorach prywatnych. Badania dotyczyły tradycji wypalania dziegciu i smół drzewnych na terenie Beskidu Niskiego, ze szczególnym uwzględnieniem wsi Bielanka. Ich celem było m.in. uchwycenie początków rzemiosła w Bielance, dokumentacja działalności bielańskich dziegciarzy, a także odnalezienie zachowanych materiałów i eksponatów związanych z tym rzemiosłem. Opracowane wyniki kwerend oraz badań są dostępne do wglądu w Zagrodzie Maziarskiej w Łosiu oraz w siedzibie Stowarzyszenia Civitas Nostra.
Badania terenowe
W ramach projektu przeprowadzono badania terenowe, obejmujące wywiady z mieszkańcami Bielanki, zarówno na miejscu, jak i na ziemiach zachodnich – na terenie województwa dolnośląskiego, dokąd po wysiedleniach trafili Łemkowie z Bielanki. Efektem badań było opracowanie w formie pisemnej, uzupełnione o materiały audio z przeprowadzonych rozmów.
Zebrane materiały obejmują m.in. informacje dotyczące technik wypalania dziegciu, miejsc jego pozyskiwania, roli dziegciarstwa w społeczności wsi, a także zagadnień związanych z językiem, obrzędowością i wierzeniami.
Łemkowsko-polski słowniczek dziegciarski
W ramach projektu został stworzony łemkowsko-polski słowniczek dziegciarski wsi Bielanka powiatu gorlickiego, obejmujący łemkowskie słownictwo związane z rzemiosłem i handlem dziegciarskim. Zawiera on nazwy narzędzi, określenia procesów technologicznych, pojęcia związane z wierzeniami, zastosowaniem oraz dokumentację fotograficzną z procesu wypalania dziegciu.
Więcej o słowniczku kliknij w link poniżej lub kod QR
• Dokumentacja multimedialna
Realizujemy nagranie filmowe, szczegółowo ukazując proces wypalania dziegciu.
Zrealizowano nagranie filmowe dokumentujące tradycyjny proces wypalania dziegciu. Film pt. „Dziegieć z Bielanki” powstał we wrześniu i październiku 2025 roku we wsi Bielanka oraz w Łosiu. Zarejestrowano wszystkie etapy pracy dziegciarza: od pozyskania i przygotowania surowca, poprzez budowę i przygotowanie stanowiska wypału, aż po proces wytopu i pozyskanie dziegciu.
W realizacji filmu udział wzięło dwóch mistrzów – starszych dziegciarzy z Bielanki – oraz jeden uczeń, kontynuujący lokalną tradycję.
• Publikacje
Przygotowujemy atrakcyjną broszurę popularnonaukową o historii dziegciarstwa i wynikach naszych badań, dostępną zarówno lokalnie, jak i online.
Poniżej przedstawiamy publikację uzupełniającą do projektu. To popularnonaukowa broszura opowiadająca o dawnym rzemiośle dziegciarzy z Bielanki. W przystępnej i barwnej formie przedstawia proces wytopu dziegciu, stosowaną technologię, narzędzia, sposoby wykorzystania oraz specjalistyczne słownictwo dziegciarzy. Całość oparta jest na badaniach, relacjach świadków oraz ikonografii. Publikacja przywraca pamięć o jednym z najstarszych zawodów Beskidu Niskiego i jego unikatowym dziedzictwie.
Poniżej przedstawiono treść broszury w formie zapisu audio. TEKST ODCZYTYWANY MASZYNOWO
• Strona internetowa
Udostępniamy zgromadzoną wiedzę na naszych stronach internetowych, by każdy mógł poznać ten fascynujący świat.
Zachęcamy również do odwiedzenia strony Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach
• Prezentacje na żywo
Organizujemy pokaz wypalania dziegciu w Zagrodzie Maziarskiej w Łosiu – miejscu symbolicznym dla historii maziarstwa i dziegciarstwa w regionie.
Relację można obejrzeć poniżej oraz na stronie
• Nasza misja
Dążymy do wpisania dziegciarstwa z Bielanki na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, by zapewnić tej wyjątkowej tradycji trwałe miejsce w pamięci i świadomości społecznej.
Informacje dodatkowe
Projekt jest realizowany od 19 maja do grudnia 2025 roku.
Realizatorzy:
• Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów – Oddział Zagroda Maziarska w Łosiu z cerkwią w Bartnem
• Stowarzyszenie Civitas Nostra
Kontakt i strony internetowe
Oddział Zagroda Maziarska w Łosiu z cerkwią w Bartnem
Łosie 34 , 38-312 Ropa
zagroda.maziarska@gmail.com
www.muzeum.gorlice.pl
Stowarzyszenie Civitas Nostra
majsterniakarpat@gmail.com
www.civitasnostra.pl
ZAPROSZENIE NA POKAZ WYPALANIA DZIEGCIU
Zagroda Maziarska w Łosiu serdecznie zaprasza na wyjątkowe wydarzenie organizowane w ramach Święta Maziarzy Łosiańskich:
Pokaz tradycyjnego wypalania dziegciu
3 sierpnia 2025 (niedziela) od godziny 13:00
Zagroda Maziarska w Łosiu
W ramach wydarzenia odbędzie się otwarty pokaz wypalania dziegciu według tradycyjnej metody. Proces zaprezentuje uczeń dziegciarstwa, który przybliży uczestnikom tajniki tej niemal zapomnianej techniki, opowie o znaczeniu dziegciu w życiu dawnych mieszkańców Beskidu Niskiego oraz odpowie na pytania publiczności.
To unikalna okazja, by zobaczyć na żywo, jak dawniej pozyskiwano dziegieć – substancję, która służyła zarówno w medycynie ludowej, jak i w codziennym życiu mieszkańców Łemkowszczyzny.
Wydarzenie odbywa się w ramach projektu:
„Dziegciarstwo – żywe dziedzictwo Łemkowszczyzny”,
realizowanego przez:
• Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów – Oddział Zagroda Maziarska w Łosiu z cerkwią w Bartnem
• Stowarzyszenie Civitas Nostra
„Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury” ramach programu „Kultura ludowa i tradycyjna 2025”
Relacja z pokazu wypalania dziegciu w Zagrodzie Maziarskiej
3 sierpnia 2025 roku w Zagrodzie Maziarskiej w Łosiu, podczas „Święta Maziarzy Łosiańskich”, odbył się wyjątkowy pokaz tradycyjnego wypalania dziegciu. Wydarzenie to zorganizowano w ramach projektu „Dziegciarstwo – żywe dziedzictwo Łemkowszczyzny”, realizowanego wspólnie ze Stowarzyszeniem Civitas Nostra, a dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury w programie „Kultura ludowa i tradycyjna 2025”.
Pokaz tradycyjnej metody wytwarzania dziegciu – substancji niegdyś niezwykle ważnej w codziennym życiu mieszkańców Łemkowszczyzny, wykorzystywanej zarówno w medycynie ludowej, jak i gospodarstwie domowym poprowadził Tomasz Doszna – uczeń i potomek ostatnich dziegciarzy z Bielanki.
Uczestnicy wydarzenia mieli okazję nie tylko obserwować proces wypalania dziegciu, lecz także obejrzeć pokaz narzędzi i sprzętu używanego przez dawnych dziegciarzy. Program uzupełniały projekcje dwóch filmów poświęconych tej tradycji, które przybliżały jej znaczenie kulturowe oraz kontekst historyczny.
Co więcej, każdy podczas wydarzenia każdy miał możliwość porozmawiać również z obecnymi mistrzami tego ginącego rzemiosła: Romanem Feciuchem i Romanem Penkałą, jak też innymi osobami związanymi z dziegciarstwem bielańskim: Marianem Dzwończykiem oraz Piotrem Wienckiem.
Całe „Święto Maziarzy Łosiańskich” przyciągnęło w tym roku ponad 1200 uczestników, spośród których wielu z zainteresowaniem obserwowało także prezentację w Zagrodzie Maziarskiej. Dzięki autentycznej demonstracji praktyki dziegciarskiej udało się nie tylko przypomnieć o dawnych technikach, ale też ocalić od zapomnienia element niematerialnego dziedzictwa regionu.