SŁOWNICZEK DZIEGCIARSKI WSI BIELANKA POWIATU GORLICKIEGO

Słowo DZIEGIEĆ pochodzi od praindoeuropejskiego korzenia dhegh-, oznaczającego `palić, ogień` lub też `żar`. Rdzeń ten rozwinął się w językach indoeuropejskich w różnych formach, np. dahati i dagas, stąd też w niektórych językach słowiańskich występuje podobny rdzeń *degъtь, np. litewski degutas, czeski dehet, słowacki deht, białoruski дзëгаць, rosyjski деготь, ukraiński дьоготь.

W języku angielskim dziegieć to najczęściej tar  oznaczający ogólnie smołę, zaś birch tar określa dziegieć brzozowy, pine tar – dziegieć sosnowy. Wood tar to natomiast określenie bardziej ogólne, odnoszące się do dziegciu uzyskanego z różnych rodzajów drewna. Podobnie w języku niemieckim dziegieć (smoła) to der Teer, lub der Holzteer (dziegieć drewniany), zaś das Birkenpech  to dziegieć brzozowy. Co ciekawe, to drugie określenie na smołę lub żywicę w języku niemieckim – das Pech oznacza również nieszczęście („pech haben” – mieć pecha) i nie przypadkiem ma związek z polskim pechem. Słowo to bowiem pojawiło się w języku polskim w czasach nowożytnych, właśnie pod wpływem niemieckiego. Znaczenie metaforyczne „czarne, lepkie, przynoszące kłopot” łatwo bowiem przechodzi z smoły w języku niemieckim na złego farta — i pojawia się potem w języku polskim.

Produkcja dziegciu to bardzo stare i szeroko rozpowszechnione rzemiosło na obszarach leśnych.  Produkcja dziegciu to jedno z najstarszych i najszerzej rozpowszechnionych rzemiosł na terenach leśnych. Określenie „dziegieć” odnosiło się nie tylko do smoły brzozowej otrzymywanej z kory brzozy (por. Samuel Linde, Słownik języka polskiego, 1807), lecz także do całej grupy podobnych substancji, obejmującej inne smoły drzewne, a nawet asfalt i ropę naftową. W dawnej polszczyźnie terminy „smoła” i „maź” stosowano zamiennie, nawet jeśli w skład mazi wchodził dziegieć, a czasem również popiół lub sadze. Z tego powodu osoby zajmujące się wypalaniem drewna określano mianem diegciarzy, smolarzy lub maziarzy.

Według Słownika języka polskiego dziegieć to: „ciemnobrązowa, gęsta ciecz o nieprzyjemnym smaku i zapachu, otrzymywana z drewna, używana dawniej m.in. do leczenia chorób skóry”.

WSTĘP

Niniejsza praca powstała w ramach projektu pn. „Dziegciarstwo – żywe dziedzictwo Łemkowszczyzny”, realizowanego przez Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów – oddział Zagroda Maziarska w Łosiu oraz Stowarzyszenie Civitas Nostra. Projekt dofinansowany został ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, w ramach programu „Kultura ludowa i tradycyjna 2025”.

Cel ogólny projektu

Celem projektu jest ochrona, udokumentowanie oraz popularyzacja unikalnej tradycji rzemieślniczej wypalania dziegciu w Bielance, jak również przybliżenie współczesnym pokoleniom procesu suchej destylacji drewna – praktyki będącej zarówno elementem lokalnej historii, jak i ważną częścią dziedzictwa kulturowego Łemków.

Główne cele dokumentacji leksyki dziegciarskiej:

Podstawowym celem dokumentacji leksykalnej jest zebranie specjalistycznego słownictwa związanego z dziegciem i sposobach jego wytwarzania, technikach wytopu dziegciu sosnowego jak też brzozowego, jeżeli został zapamiętany, miejscami wypalania dziegciu, narzędziami i wykorzystywanymi surowcami, znaczeniem dziegciarzy w społeczności, wierzeniami, obrzędami i medycyną ludową, np. dostarczania dziegciu jako leku lub środka do konserwacji drewna.

Drugim podstawowym celem jest uchwycenie początków rzemiosła, historia wsi, organizacja produkcji, sposoby i techniki produkcji dziegciu, narzędzia, produkty końcowe, odbiorcy, tereny handlowe oraz podróże handlowe, dawne wykorzystanie dziegciu, zwyczaje związane z podróżami handlowymi, terminologia itp.

Charakterystyka materiału

Podstawowy materiał do niniejszej pracy zebrany został w trakcie badań terenowych oraz podczas rozmów, przeprowadzonych od czerwca do października 2025 roku. Informatorami byli przedstawiciele najstarszego, starszego i średniego pokolenia zamieszkujący Bielankę.

Niniejszy słowniczek dotyczy słownictwa ludzi, którzy najlepiej pamiętają i zachowali jeszcze leksykę związaną z dziedzictwem dziegciarskim Łemkowszczyzny. Niestety pokolenia te coraz szybciej od nas odchodzą, przez co bezpowrotnie tracimy żywą tradycję słowa.

Gromadzenie materiału odbywało się głównie za pomocą dwóch metod:

1) odpytywanie na podstawie skróconego kwestionariusza

2) nagrania rozmów informatorów poświęconych różnym kwestiom, prowadzonych zarówno ze mną, jak i między sobą. 

Uzyskanie tekstów ciągłych od moich rozmówców okazało się zadaniem niezwykle trudnym, przeważnie z uwagi na ich podeszły już wiek. Przeszkodą okazała się również znajomość respondentów, którzy uznawali najczęściej, że informacje, o które pytam są mi znane, stąd też często odpowiadali krótko i zwięźle. Dlatego też, ciekawe informacje znacznie łatwiej rejestrowałam podczas swobodnej rozmowy, czy dialogu przy obecności osób postronnych, najczęściej nie wywodzących się ze społeczności łemkowskiej. Prowadzone nagrania w większości odbywały się w sytuacji półoficjalnej, bowiem informatorzy nie są dla mnie obcymi osobami, a łączące nas więzi rodzinne czy sąsiedzkie w znacznej mierze ułatwiały mi badania, choć utrudniały uzyskania pełnej, ciągłej wypowiedzi.

Nagrania zawierały zatem nieliczne teksty ciągłe. Dodam tu, że w większym gronie znacznie łatwiej przychodziło moim informatorom przypomnieć sobie pewne fakty związane z historią dziegciarstwa, czy też nazwami sprzętów lub znaczenia poszczególnych rzeczy. Co ciekawe, dopiero „przy wspólnym stole” dziegciarze dowiedzieli się, że każdy z nich posiada odmienną wiedzę, np. w stosunku do sposobu podpalania mielerza czy też sposobu obkładania mielerza warstwą wewnętrzną.

Zebrane słownictwo koncentruje się głównie na materialnych i niematerialnych śladach tradycji dziegciarskiej w Bielance odnosząc się w dużej mierze do współczesnych czasów. Związane to jest głównie z pamięcią moich respondentów, która nie sięga często dalej jak początku XX wieku. Dlatego też, w zebranej leksyce nie uwzględnia się słownictwa archaicznego. Zanotowane są w większości nowsze zapożyczenia leksykalne, po 1947 roku, związane głównie ze współczesnymi realiami życia. Ze względu na charakter słowniczka, opisując leksem posiadający kilka znaczeń najczęściej nie podawano ich wszystkich a jedynie podano to, odnoszące się do zebranej tematyki. Wówczas zastosowano zapis: „w odniesieniu do dziegciarstwa”, np. KOPEC (копец) ῾w odniesieniu do dziegciarstwa bielańskiego stożkowy stos drewna żywicznego przykryty darnią, aby ograniczyć dostęp powietrza, w którym przeprowadza się prymitywną suchą destylację drewna, tzw. pirolizę; piec dziegciarski; piec smolarski; piec terenowy; mielerz᾿: tych droł to any na pił kopcia ne bude [tego drewna to nawet na pół mielerza nie będzie].

Informatorzy

Respondenci podzieleni zostali na kilka grup wiekowych, jak też stopień powiązania z dziegciem bielańskim. Byli to zatem głównie czynni dziegciarze oraz osoby, które osobiście, w tym rodzinnie związani są z tym rzemiosłem, adepci dziegciarstwa oraz osoby starsze, które mogą dysponować wiedzą na temat dziegciarstwa. Większość informatorów dobrze pamięta leksykę łemkowską, a co ważniejsze, nadal na co dzień posługują się łemkowskim. Mimo wszystko, dramatyczne wydarzenia z ubiegłego stulecia (głównie mam tu na myśli akcję Wisła), odcisnęły znaczące piętno na współczesnym stanie gwary Bielanczan. Młodsi informatorzy często nie zamieszkują na co dzień w Bielance i w dużym stopniu zostało spolonizowane, a co za tym idzie, słabo pamięta lub nie zna w ogóle lokalnego słownictwa łemkowskiego.

Uwagi na temat zastosowanej pisowni w słowniczku

W niniejszej pracy dla łatwiejszego korzystania z tekstów zrezygnowano z pełnego zapisu fonetycznego na rzecz bardzo uproszczonego. W związku z czym, przy transkrybowaniu nie zaznaczano m.in. miękkości spółgłosek przed i, zwężonego e, jak również i niezgłoskotwórczego, ubezdźwięcznień czy udźwięcznień. Ponadto, nie zaznacza się charakterystycznych dla Bielanki ï – prasłowiańskie *i realizowane jako dźwięk pośredni między i oraz y; ṷ – u niezgłoskotwórcze oznaczające głoskę brzmiącą jak polskie ł,np. w wyrazie auto, jak również ы – tylne y artykułowane bardziej z tyłu jamy ustnej niż w języku polskim, oznaczające głoskę charakterystyczną dla systemu językowego Łemków szczególnie w zachodniej części dialektu, jednak współcześnie już zanikającą w wielu pozycjach i wyrazach, zastępowaną przez y oraz czasem głoskę ï lub i.

W cytatach zapis (…) oznacza pominiętą część wypowiedzi, z kolei w nawiasach kwadratowych [] uzupełniono kontekst wypowiedzi, ułatwiający zrozumienie.

Słowniczek składa się z hasła głównego zapisanego łacinką oraz cyrylicą w nawiasie. W ramach jednego hasła słownikowego zapisywano również jego warianty, jeżeli były. Po wyrazie hasłowym i zapisie cyrylicą następuje wyjaśnienie jego znaczenia wraz z ilustracją kontekstową, przetranskrybowaną z zebranych materiałów jako przykładem użycia wyrazu. Pod hasłem czasami dodany jest szerszy opis bądź wyjaśnienie.

Hasła podano w polskim porządku alfabetycznym.

Skróty i kwalifikatory:

l.p. – liczba pojedyncza

l.mn. – liczba mnoga

por. – porównaj

zob. – zobacz

zdr. – zdrobnienie